ڕێگه‌ی خۆشه‌ویستی

ئه‌گه‌ر بمزانیدایه‌ خۆشه‌ویستی ئه‌وه‌نده‌ گرانه‌
هه‌رگیز به‌سه‌ر شاخی خۆشه‌ویستی تۆده‌ هه‌ڵنه‌ده‌گه‌ڕام
ئه‌گه‌ر ده‌مزانی ڕێگای خۆشه‌ویستی تۆ ئه‌وه‌نده‌ دوور و درێژه‌
هه‌رگیز نه‌ده‌بووم به‌ ڕێبواری ئه‌م ڕێگایه‌
به‌ڵێ ئه‌گه‌ر تۆ نه‌بویتایه‌
چاوانی من شه‌وانه‌ و ڕۆژانه‌ فرمێسکیان بۆ تابلۆ بێڕه‌نگه‌کانی تۆ نه‌ده‌ڕژاند
من هه‌رگیز تازه‌ له‌ناو ده‌ریای ئه‌شقی تۆدا ڕزگارم نابێ
چوونکه‌ من له‌ناو هه‌ستی ئه‌شقێکی بێناونیشاندا ده‌ژیم
ئاخر ئه‌زیزه‌که‌م من تاکه‌ی چاوانم له‌ڕێگه‌ی دووریه‌که‌ی تۆدا بڕوانێ

خۆشه‌ویستی

خۆشه‌ویستی

دوو ته‌نهایی پیاسه‌ ده‌که‌ن
دوو ته‌نهایی ته‌ماشای یه‌کتری ده‌که‌ن
دوو ته‌نهایی به‌ده‌م یه‌کتری پێده‌که‌نن
دوو ته‌نهایی پێکه‌وه‌ داده‌نیشن
دوو ته‌نهایی قسه‌ ده‌که‌ن
دوو ته‌نهایی ده‌ستی یه‌ک ده‌گرن
دوو ته‌نهایی یه‌کتری له‌باوه‌ش ده‌گرن
دوو ته‌نهایی تێکه‌ڵ به‌یه‌کتری ده‌بن
دوو ته‌نهایی ده‌بن به‌ یه‌ك
ده‌بن به‌ خۆشه‌ویستی
نه‌زه‌ند به‌گیخان

لَه دورَ وَ خوشِت ویستِم، خوشِم ویستی

لَه دورَ وَ خوشِت ویستِم، خوشِم ویستی
بَه دَس خوت نَبو، بَه دس خوم نَبو، دلِت ویستی، دِلِم ویستی
لَه دورَ وَ لَه درگایی دِلِم داوو، هاتی وُتِت نارومَوه، نارومَوه
چویتَ قولایی دِلُ، هر چَن دَه کَم نادوزمَوه، نادوزمَوه
تویی که چی وِلاتی عاشقو شاری، هَلمَت به قربانی، به قربانی
دِلِم حیرانی دَشتی عاشقانه، به هَناسه ی تو سَر بَرزه ژیانی، سَر بَرزه ژیانی
بَلام آه -هزار- من و تو هرگیز به یک ناگَیین، به یک ناگَیین
چاره نوسمان ولاتی که بی ناو نشان، بی ناو نشان
هر چند بِرویین، قد پی ناگَیین، هر چند بِرویین، قد پی ناگَیین

لَه دورَ وَ، لَه دورَ وَ، تویی دِل شِکاو، هاوارَ کی، لَه دَس عشقی کی بی سرانجام
لَه دورَ وَ، لَه دورَ وَ، مِنی داماوو، هاوارَکَم اَگریم، به دِلی کی پِر لَه زام

هاوار بَرِم بو کام با، لای کَه بِکَم سِکالَه، هاوارِ من گریانُ ژانَه
خدایا دردی دوری، بو دِل کُوانِه صبوری، خدا کِه پناهِ عاشقانَه

سالانِک بو، چاوَریت بوم، لَه دور هاتی، گِرای عاشقِت بَه جاری سُوتاندی گیانِم
لَو روژهَ وَه لَه دِل ما، لَه هر کوی بِم لَه گَل مای، بویه ناتوانِم بی تو، ناتوانِم، ناتوانِم
آخر عشقِت تا حتایه، لَه خوین ما یه، بَلام چی بکَم، چاره نوس کهَ وای، خدایا
تو باران مِن بیابان، من زَویی وُو تو آسمان، ناگَیین بِه یک تِر چی بکَم، هاوارهَ خدایا

هاوار بَرِم بو کام با، لای کَه بِکَم سِکالَه، هاوارِ من گریانُ ژانَه
خدایا دردی دوری، بو دِل کُوانِه صبوری، خدا کِی پناهِ عاشقانَه

************************************************************

گناه هیچ کس نیست

از دور، دل به دلم دادی
گناه هیچكدام‌مان نبود
دل هر دوی مان خوست
از دور، در دل‌ام را كوبیدی
آمدی داخل و گفتی بیرون نمی‌روم، بیرون نمی‌روم
حالا در عمق دلم پنهان شدی و
هر چه می‌کنم پیدایت نمی‌کنم تا بیرونت کنم، پیدایت نمی‌کنم
تویی که تمام سرزمین‌های عشق
به قربانی تو شهری ویران شدند
به قربانی تو
دل‌ام سرگشته‌ی دشت عاشق‌هاست و
سربلندی زندگی‌ام به نفس تو بسته است
آه و افسوس، که من و تو هرگز به هم نمی رسیم
نمی رسیم
چرا كه سرنوشت ما در سرزمینی بی نام و نشان پیوند خورده است
که هر چه برویم، اصلاً پیدایش نمی‌كنیم
چرا كه پیدا شدنی نیست

آن دورها، تو دل شکسته، نشسته ای به گریه و فریاد، از عشقی بی سرانجام
اینجا دور تر از دور، من بیچاره مانده‌ام، با دلی پر زخم و ناله و گریه‌ای همیشگی

غم‌خواری از كجا بیابم
برای ناله‌هایی‌ پر از گریه و درد
خدایا! درد دوری را تو در دل آفریدی
پس مرهم صبوری کجاست؟!
خدا! پناه عاشقان كجاست

هزاران سال گذشت
و من چشم به راهت بودم
تو از دور آمدی و آتش عشق‌ات یک‌باره تمام جانم را سوزاند
از اون روز، که در دل‌ام نشستی
هر كجا می روم با منی
به همین خاطر بی تو ناتوانم، ناتوان
تا آخرین لحظه‌ی زندگی‌ام
عشق تو خون جاری در رگ‌های من است
اما چه خاكی بر سر كنم
وقتی سرنوشت این‌گونه است كه
تو باران باشی و من بیابان،
من زمین باشم و تو آسمان
ما به هم نمی رسیم، هر کاری هم که کنیم
آ...ی خدا

این شعر ترجمه آهنگی از «زیاد اسعد» خواننده کرد است که آنرا به زبان فارسی ترجمه کرده‌ام. این شعر را به فارسی ترجمه کردم تنها به دلیل آنکه تقدیم‌اش کنم به یک دوست، که نمی‌دانم آیا هنوز یادم می کنه یا نه؟

گوڵ به‌هۆی شنه‌ی باوه مێروو بۆ لای خۆی ڕاده‌کێشێت

زاناکان بۆیان ده‌رکه‌وتووه، که گوڵ به‌هۆی شنه‌ی با‌وه سه‌رنجی مێروو بۆ لای خۆی ڕاده‌كێشێت.

له‌ڕێگای ئه‌م زانیارییه‌وه ڕوون ده‌بێته، بۆچی گوڵه‌کان له‌کاتی ‌شنه‌ی بادا زیاتر کراوه‌ن - تا بڕێک

زاناکان بۆیان ده‌رکه‌وتووه، که گوڵ به‌هۆی شنه‌ی با‌وه سه‌رنجی مێروو بۆ لای خۆی ڕاده‌كێشێت.

له‌ڕێگای ئه‌م زانیارییه‌وه ڕوون ده‌بێته، بۆچی گوڵه‌کان له‌کاتی ‌شنه‌ی بادا زیاتر کراوه‌ن - تا بڕێکی زیاتریان له‌لایه‌ن مێرووه‌کانه‌وه پۆلین بکرێن.

ئه‌م زانیارییه زاناکان له‌ئاکامی لێکۆڵینه‌وه‌کانیان له‌سه‌ر گوڵی کێوی له که‌ناری "Welsh"دا پێیگه‌یشتن.

زاناکان له‌سه‌ر ڕووپه‌ری گۆڤاری "Journal of Evolutionary Biology"دا ده‌نووسن، که ئه‌و گوڵانه‌ی شنه‌ی با بۆ پۆلینکردن ده‌قۆزنه‌وه، زۆر زیاتر له‌لایه‌ن مێرووه‌کانه‌وه سه‌ردان ده‌کرێن و به‌به‌راوردکردن له‌گه‌ڵ گوڵه‌کانی دیکه‌دا زیاتر ده‌پیتێنرێن و بڕێکی یه‌کجار تۆو وه‌به‌رهه‌مده‌هێنن.

ئه‌و جۆره گوڵانه‌‌ش چه‌ند جۆرێکی جیاواز له مێروو سه‌ردانیان ده‌که‌ن، ئه‌وه‌ش به‌به‌راورکردن له‌گه‌ڵ ئه‌و گوڵانه‌ی شنه‌ی با بۆ پۆلینکردن ناقۆزنه‌وه.

چه‌ند ساڵێكه زاناکان ده‌زانن، که گوڵ بۆ مه‌به‌ستی پۆلینکردن ڕه‌نگ، بۆن، په‌ڕه‌ی گوڵی جۆراوجۆری تایبه‌ت و شیله‌ی گوڵ بۆ ڕاکێشانی مێروو به‌کارده‌هێنێت. به‌ڵام تاکو ئێستا که‌س هه‌ستی نه‌کردووه، که گوڵ شنه‌ی با وه‌ك ڕێگایه‌ك بۆ ڕاکێشانی مێروو به‌کارده‌هێنێت.

"John Warren" له "University of Aberystwyth" به‌ڕێکه‌وت له‌که‌ناری ده‌ریا تێبینیکرد، که چۆن گوڵ شنه‌ی با بۆ ڕاکێشانی مێروو ده‌قۆزێته‌وه. له‌پاش ئه‌م تێبینکردنه‌ ناوبراو هه‌ڵسا به گه‌ڕان به‌دوای وه‌ڵامێکی گونجاو بۆ ئه‌م دیارده‌یه. به‌ڵام له‌ئاکامی گه‌ڕانه‌کانی له‌لێکۆڵینه‌وه‌کانی پێشووتردا هیچ وه‌ڵامێکی گونجاوی نه‌دۆزییه‌وه.

دوای ئه‌و گه‌ڕانانه‌ش "John Warren" به‌یاوه‌ری "Penri James" چاودێری 300 گوڵی باڵا جیاوازیان کرد و تێبینی جوڵه‌ و سه‌ردانی مێروویان کرد، هه‌روه‌ها پاش پۆلێنکردنی بڕی تۆوی به‌رهه‌مهاتوویان هه‌ڵسه‌نگاند.

له‌کۆتایی لێکۆڵینه‌وه‌که‌یاندا توێژه‌ران گه‌یشتنه به‌ڵگه‌ی ئه‌وه‌ی، که ژماره‌یه‌کی زۆر له مێرووه‌کان سه‌ردانی ئه‌و گوڵانه ده‌که‌ن، ئه‌وانه‌ی شنه‌ی با بۆ ڕاکێشان به‌کارده‌هێنن، له‌ئاکامدا ئه‌و گوڵانه بڕێکی یه‌کجار زۆر له تۆو وه‌به‌رهه‌مده‌هێننی زیاتریان له‌لایه‌ن مێرووه‌کانه‌وه پۆلین بکرێن.

ئه‌م زانیارییه زاناکان له‌ئاکامی لێکۆڵینه‌وه‌کانیان له‌سه‌ر گوڵی کێوی له که‌ناری "Welsh"دا پێیگه‌یشتن.

زاناکان له‌سه‌ر ڕووپه‌ری گۆڤاری "Journal of Evolutionary Biology"دا ده‌نووسن، که ئه‌و گوڵانه‌ی شنه‌ی با بۆ پۆلینکردن ده‌قۆزنه‌وه، زۆر زیاتر له‌لایه‌ن مێرووه‌کانه‌وه سه‌ردان ده‌کرێن و به‌به‌راوردکردن له‌گه‌ڵ گوڵه‌کانی دیکه‌دا زیاتر ده‌پیتێنرێن و بڕێکی یه‌کجار تۆو وه‌به‌رهه‌مده‌هێنن.

ئه‌و جۆره گوڵانه‌‌ش چه‌ند جۆرێکی جیاواز له مێروو سه‌ردانیان ده‌که‌ن، ئه‌وه‌ش به‌به‌راورکردن له‌گه‌ڵ ئه‌و گوڵانه‌ی شنه‌ی با بۆ پۆلینکردن ناقۆزنه‌وه.

چه‌ند ساڵێكه زاناکان ده‌زانن، که گوڵ بۆ مه‌به‌ستی پۆلینکردن ڕه‌نگ، بۆن، په‌ڕه‌ی گوڵی جۆراوجۆری تایبه‌ت و شیله‌ی گوڵ بۆ ڕاکێشانی مێروو به‌کارده‌هێنێت. به‌ڵام تاکو ئێستا که‌س هه‌ستی نه‌کردووه، که گوڵ شنه‌ی با وه‌ك ڕێگایه‌ك بۆ ڕاکێشانی مێروو به‌کارده‌هێنێت.

"John Warren" له "University of Aberystwyth" به‌ڕێکه‌وت له‌که‌ناری ده‌ریا تێبینیکرد، که چۆن گوڵ شنه‌ی با بۆ ڕاکێشانی مێروو ده‌قۆزێته‌وه. له‌پاش ئه‌م تێبینکردنه‌ ناوبراو هه‌ڵسا به گه‌ڕان به‌دوای وه‌ڵامێکی گونجاو بۆ ئه‌م دیارده‌یه. به‌ڵام له‌ئاکامی گه‌ڕانه‌کانی له‌لێکۆڵینه‌وه‌کانی پێشووتردا هیچ وه‌ڵامێکی گونجاوی نه‌دۆزییه‌وه.

دوای ئه‌و گه‌ڕانانه‌ش "John Warren" به‌یاوه‌ری "Penri James" چاودێری 300 گوڵی باڵا جیاوازیان کرد و تێبینی جوڵه‌ و سه‌ردانی مێروویان کرد، هه‌روه‌ها پاش پۆلێنکردنی بڕی تۆوی به‌رهه‌مهاتوویان هه‌ڵسه‌نگاند.

له‌کۆتایی لێکۆڵینه‌وه‌که‌یاندا توێژه‌ران گه‌یشتنه به‌ڵگه‌ی ئه‌وه‌ی، که ژماره‌یه‌کی زۆر له مێرووه‌کان سه‌ردانی ئه‌و گوڵانه ده‌که‌ن، ئه‌وانه‌ی شنه‌ی با بۆ ڕاکێشان به‌کارده‌هێنن، له‌ئاکامدا ئه‌و گوڵانه بڕێکی یه‌کجار زۆر له تۆو وه‌به‌رهه‌مده‌هێنن.

سه‌رچاوه‌ی هه‌واڵ:

bbc

زه‌عفران بۆ هێورکردنه‌وه‌ی نیشانه‌ به‌ئازاره‌کانی پێش سووڕی مانگانه

له لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی نوێیه‌وه سوودمه‌ندییه‌کانی زه‌عفران بۆ هێورکردنه‌وه‌ی نیشانه به‌ئازاره‌کانی پێش سووڕی مانگانه‌ی ئافره‌تان ده‌رده‌که‌وێت. ئه‌و جۆره داوده‌رمانه‌ش به‌شێوه‌یه‌کی به‌رفراوان له‌خۆراکه ئاماده‌کراوه‌کانی ناوچه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌کارده‌هێنرێت.

زه‌عفران به‌گرانترین داوده‌رمان له جیهاندا داده‌نرێت. به‌کارهێنانی زه‌عفران له‌بواری پزیشکیدا مێژووییه‌کی دێرینی هه‌یه: به‌شێوه‌یه‌کی گشتی زه‌عفران بۆ که‌مکردنه‌وه‌ی ئازاره‌کانی گه‌ده و کێشه‌کانی هه‌رسکردن و هه‌تا خه‌مۆکیش به‌کارده‌هێنرێت. هه‌ندێك له لێکۆڵینه‌وه‌ ئه‌نجامدراوه‌کانی پێشوو ده‌ریانخستووه، که به‌هۆی زه‌عفرانه‌وه ده‌کرێت مرۆڤ له‌هه‌ندێك باره‌کانی خه‌مۆکی هێواش ڕزگاری ببێت.

باوه‌ڕ هه‌یه، که زه‌عفران له‌ڕێگای کاریگه‌رکردنه‌ سه‌ر ماده‌ی "Serotonin"ی کیمیاوی ناو مێشك خه‌مۆکی مرۆڤ که‌مده‌کاته‌وه.

گۆڕانکارییه‌کان له‌چالاکی ماده‌ی "Serotonin" ده‌کرێت له‌فاکته‌ره‌کانی ده‌رکه‌وتنی نیشانه‌کانی پێش سووڕی مانگانه‌ی ئافره‌تان ‌بن. له‌ژێر تیشکی ئه‌و زانیارییه‌ش تیمێك له‌توێژه‌رانی ئێرانی هه‌ڵسان به‌تاقیکردنه‌وه‌ی زه‌عفران بۆ که‌مکردنه‌وه‌ی نیشانه‌کانی پێش سووڕی مانگانه.

له‌میانه‌ی لێکۆڵینه‌وه‌که‌یاندا توێژه‌رانی ئێرانی له‌زانکۆی تاران داوایان له 50 ژن کرد، ڕۆژی دووجار و بۆ ماوه‌ی دوو ڕۆژ پێش دوو سووڕی مانگانه که‌پسوله‌ی زه‌عفران یان که‌پسوله‌ی پلاسیبۆ بخۆن.

هه‌موو ژنانی به‌شداربووش ته‌مه‌نیان له‌نێوان 20 بۆ 45 ساڵ ده‌بوو و هه‌مووشیان بۆ ماوه‌ی شه‌ش مانگ گرفتی نیشانه‌کانی پێش سووڕی مانگانه‌یان هه‌بوو، ئه‌ویش وه‌ك گیری، باکردن و هیلاکبوون.

له‌کۆتایی ماوه‌ی چاره‌سه‌ره‌‌کاندا توێژه‌ران ڕایانگه‌یاند، که له 75%ی ژنان پاش وه‌رگرتنی زه‌عفران ئاشکرایانکردووه، که له 50%ی نیشانه‌کانی پێش سووڕی مانگانه‌یان نه‌ماوه، به‌به‌راورکردن له‌گه‌ڵ له 8% له کۆی ئه‌و ژنانه‌ی پلاسیبۆیان وه‌رگرتووه.

له‌لایه‌کی تره‌وه توێژه‌ران ڕایانگه‌یاند، که له 60%ی ئه‌و ئافره‌تانه‌ی زه‌عفرانیان و‌ه‌رگرتبوو، به‌ڕێژه‌ی له 50%ی نیشانه‌کانی خه‌مۆکیان که‌مبۆته‌وه، ئه‌ویش به‌به‌راورکردن له‌گه‌ڵ یه‌ك ژن، ئه‌وه‌ی پلاسیبۆیان وه‌رگرتبوو.

به‌پێی توێژه‌ران، ئه‌نجامه‌کانی ئه‌م لێکۆڵینه‌وه‌یه ده‌ریده‌خه‌ن، که زه‌عفران کاریگه‌ری ده‌کاته سه‌ر چالاکی ماده‌ی "Serotonin" و یارمه‌‌تی هێورکردنه‌وه‌ی نیشانه‌کانی خه‌مۆکی پێش سووڕی مانگانه ده‌دات.

سه‌ره‌ڕای ئه‌نجامه‌کانی ئه‌م لێکۆڵینه‌وه توێژه‌ران پێیانوایه، که پێویسته لێکۆڵینه‌وه‌ی زیاتر له‌سه‌ر سوودمه‌ندییه‌کانی زه‌عفران بکرێت. چونکه ئه‌مه یه‌که‌مین لێکۆڵینه‌وه له‌سه‌ر سوودمه‌ندی زه‌عفران بۆ نیشانه‌کانی پێش سووڕی مانگانه بکرێت.

له‌سه‌ر چی ژن و مێرد زیاتر ده‌نگه‌ده‌نگیانه؟

"له‌ژیانی هاوسه‌ریتاندا چییه ده‌بێته هۆکاری ده‌نگه‌ده‌نگیتان؟" له‌میانه‌ی ڕاپرسییه‌كی ئه‌نجامدراو له‌لایه‌ن گۆڤاری "Playboy" ویسترا وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره بزانرێت. ئه‌نجام: ژن و مێرد ده‌نگه‌ده‌نگیان زیاتر له‌سه‌ر پاکوخاوێنی و ڕێکخستنی که‌ره‌سه‌کانی ناوماڵه.

له 46%ی به‌شداربووانی ڕاپرسی پێیانوایه، که پاکوخاوێنی و ڕێکخستنی ناوماڵ هۆکاری سه‌ره‌کی کێشه‌ی خێزانییه.

کێشه‌ی که‌سوکار و منداڵ و هه‌روه‌ها دیاریکردنی کاته‌کانی پشوو به‌پله‌ی دووه‌می کێشه‌کانی نێوان ژن و مێرد دێن، هه‌روه‌ك له 35%ی به‌شداربووانی ئه‌م ڕاپرسییه‌ ئاشکرایانکرد بوو.

له 24%ی به‌شداربووانی ڕاپرسی پێیانوایه، که ڕووخساری (ڕووخۆش یان ترشاو) ژن یان مێرد یه‌کێکه له هۆکاری دروستبوونی ده‌نگه‌ده‌نگ.

ڕێکه‌وتن له‌سه‌ر ته‌ماشاکردنی که‌ناڵێكی دیاریکراو به‌بۆوچوونی له 21%ی به‌شداربووان هۆکارێکی دیکه‌ی دروستکردنی کێشه‌کانی هاوسه‌ره. له‌کاتێکدا له 18% به‌شداربووان پێیانوایه، که کردنی سێکس و هاوڕییه‌کان هاوسه‌ر هۆکاری دروستکردنی کێشه خێزانییه‌کانه. له 16% به‌شداربووان باوه‌ڕیان هه‌یه، که هاوسه‌ره‌کان زۆرجار کێشه‌یان له‌سه‌ر جۆری ئیشی ژن یان مێرد ده‌بێت. له 12% به‌شداربووانی ڕاپرسی ئاماژه به جۆری خۆراكه ئاماده‌کراوه‌کان یان ئاره‌زوو بۆ دروستکردنی خۆراکێك ده‌ده‌ن، ئه‌وانه‌ی ده‌بنه هۆکاری دروستکردنی کێشه‌ی خێزانی.

ژنان هۆکاری زیاتر دروستکردنی کێشه خێزانییه‌‌کانن، هه‌روه‌ك ئه‌نجامه‌کانی ئه‌م ڕاپرسییه نیشانی ده‌ده‌ن.

گه‌نجانی تا ته‌مه‌ن 29 ساڵ دووئه‌وه‌نده زیاتر کێشه‌ی خێزانیان هه‌یه، ئه‌وه‌ش به‌به‌راورکردن له‌گه‌ڵ که‌سانی سه‌روو ته‌مه‌ن 60 ساڵدا. ته‌نها کێشه له‌سه‌ر ته‌ماشاکردنی ته‌له‌ڤزیۆن نه‌بێت؛ لێره‌دا ژن و مێرده‌کانی سه‌روو ته‌مه‌نی 60 ساڵی زیاتر کێشه‌یان له‌سه‌ر ته‌ماشاکردنی ته‌له‌ڤزیۆن هه‌یه.

به‌پێی گۆڤاری "Playboy" په‌یمانگای لێکۆڵینه‌وه‌ی بۆچوونه‌کانی "Emnid" بۆ ئه‌نجامدانی ئه‌م ڕاپرسییه پرسیار ئاڕاسته‌ی 1000 ئه‌ڵمانی کردووه.

سه‌رچاوه‌ی هه‌واڵ:

.spiegel

ده‌رباره‌ی خۆشه‌ویستی چی ده‌ڵێن ؟

خۆشه‌ویستی كویَره‌ ( ئه‌فلاتون )
به‌ هێمنی قسه‌ بكه‌ كاتێك باسی خۆشه‌ویستی ده‌كه‌ی ( ولیه‌م شكسپیر )
خۆشه‌ویستی دۆزه‌خێكه‌ مرۆڤ ده‌توانێت به‌رگه‌ی بگرێت ، به‌لاَم ژیان به‌ بێ خۆشه‌ویستی به‌هه‌شتێكه‌ مرۆڤ ناتوانێت به‌رگه‌ی بگرێت ( كامل شه‌ناوی)
له‌وانه‌یه‌ هاورِێیه‌تی ببێته‌ خۆشه‌ویستی ، به‌لاَم خۆشه‌ویستی پاشه‌كشێ ناكات بۆ ئه‌وه‌ی ببێته‌ هاورِێیه‌تی - خۆشه‌ویستی سوڵتانه‌ بۆیه‌ له‌سه‌رووی هه‌مووی یاسایه‌كه‌وه‌ی ( بیرۆن )
پیاو خۆشه‌ویستی ده‌كات بۆ ئه‌وه‌ی به‌ خۆشی بژیت ، ئافره‌تیش ده‌ژی بۆ ئه‌وه‌ی كامه‌ران بێت به‌ خۆشه‌ویستی ( جان جاك رۆسۆ )
خۆشه‌ویستی گوڵه‌ و ئافره‌ت درِكه‌كه‌یه‌تی ( شۆبنهاوه‌ر )
خۆشه‌ویستی زۆرانبازێیه‌كه‌ ئه‌گه‌ر ئافره‌ت بیه‌وێ تێیدا سه‌رده‌كه‌وی ( لابرۆییر)
خۆشه‌ویستی بۆ ئافره‌ت وه‌ك شیله‌ وایه‌ بۆ گوڵ ( چالز سۆب )

خــۆشـه‌ویسـتی چـیـیه‌؟

خۆشه‌ویستی گه‌لێک پێناسه‌ له‌ خۆ ده‌گرێت که‌ بریتین له:
1- ژیان بێ خۆشه‌ویستی مه‌رگه و په‌ڵه‌ هه‌ورێکی تاڵه‌ به‌ سه‌رمانا خه‌م ده‌بارێنێ.‌
2-خۆشه‌ویستی کانیاوێکه‌،تینوێتی مرۆڤ ده‌شکێنێ .
3-خۆشه‌ویستی رووبارێکه‌،بنچینه‌ی دار ده‌هه‌ژێنێ.
4-خۆشه‌ویستی مناڵێکه‌،ئازاری دایک ده‌ڕه‌وێنێ.
5-خۆشه‌ویستی هاوارێکه‌،زنجیری کۆیله‌ ده‌پسێنێ.
6-خۆشه‌ویستی یانی پشکوتنی سووره‌ گوڵێ له‌ سه‌ر چڵێ .
7-خۆشه‌ویستی یانی هه‌ست کردن به‌ بوونی خۆت و به‌رامبه‌ره‌که‌ت.
‌به‌ڵام هه‌موویان له جێگه‌یه‌کدا یه‌کده‌گرنه‌وه‌،ده‌توانین بڵێین خۆشه‌ویستی ئه‌و شته‌ ناسک وهه‌ستیار و پڕ بایه‌خه‌ی ژیانه‌ که‌ له‌ پێش ده‌رگای ژیانمان چاوه‌ڕێمانه‌ و وه‌ک ره‌هێڵه‌ و بوومه‌له‌رزه‌ به‌ بێ هیچ پێشه‌کییه‌ک له‌ ناخماندا سه‌ر هه‌ڵده‌دا، خۆشه‌ویستی ئه‌و هێز و وزه‌یه‌یه‌ که‌ به‌ مرۆڤی ده‌به‌خشێ و وای لێده‌کات، سوور بێت له‌ سه‌ر به‌رده‌وامبوون. یان خۆشه‌ویستی توانای مرۆڤه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ نێو خه‌ونه‌کانیدا بژیت. کاتێک دڵ به‌ هۆی پڕیشکی خۆشه‌ویستی ده‌گه‌شێته‌وه‌،ئه‌و که‌سه‌ نازانێت چۆن ئه‌م هه‌سته‌ی بۆ هاتووه‌،ته‌نیا هه‌ست به‌وه‌ ده‌کات که‌ ئاره‌زوومه‌نده‌ که‌سێکی دیاریکراو ببینێت، یان گوێی لێبگرێت و یان پێیه‌وه‌ بچه‌سپێ.ئه‌و ده‌مه‌ی ئافره‌ت هێواش و له‌ سه‌ره‌ خۆ بوو،به‌ ده‌نگێکی نزم دوا،نێو چاوان رۆشن و گه‌شبین بوو،ئه‌وه‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ که‌ له‌ حاڵه‌تی خۆشه‌ویستی دایه‌،خۆشه‌ویستی له‌ یه‌که‌م تێڕوانین به‌ هۆی هه‌ستی بینینه‌وه‌ ده‌بێت،که‌ له‌ ئه‌نجامی تێڕوانینی هاو به‌شه‌وه‌ پێک دێت،ئه‌گه‌ر چی هیچ قسه‌ و باسێک ناکرێ،که‌سه‌که‌ وا هه‌ست ده‌کا که‌ جۆره‌ شه‌پۆلێکی کاره‌بایی له‌ ناکاو هرووژمی بۆ دڵی هێناوه‌،هه‌ندێ جار نابینایه‌ک ده‌توانێت له‌ یه‌که‌م تێڕوانین له‌ رێگه‌ی بیستنه‌وه‌ ،دڵی بۆ به‌رامبه‌ره‌که‌ی لێبدا،به‌ جۆرێک که‌ ده‌نگه‌که‌ی کاریگه‌ری ده‌بێت و دیمه‌نێکی خه‌یاڵی ئه‌و ده‌نگه‌ له‌ مێشکیدا جێگیر ده‌بێت.خۆشه‌ویستی له‌ درزی دیواره‌وه‌ ناکرێ و ئێمه‌ فێر نه‌بوون له‌ رووناکیدا خۆشه‌ویستی بکه‌ین،به‌ڵکوو فێر بووین هه‌ر شته‌کان بشارینه‌وه‌.خۆشه‌ویستی ئێمه‌ به‌ستراوه‌ به‌ که‌لتووری بێگانه‌ و ته‌نیا وه‌کوو مۆدێلێک قه‌بووڵمان کردووه‌.
رۆژی14/2ی هه‌ر ساڵێکی زایینی به‌رامبه‌ر به‌25ی رێبه‌ندانی ساڵی کوردی یادی خۆشه‌ویستییه‌ له‌ ته‌واوی جیهاندا،مێژووه‌که‌شی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می رۆم(700ساڵ پ.ز)له‌ کاتی قه‌یسه‌ری رۆمه‌کاندا بووه‌ که‌ خۆشه‌ویستی به‌ هه‌موو جۆرێک قه‌ده‌غه‌ ده‌کرێت،چونکه‌ خۆشه‌ویستی وا له‌ مرۆڤ ده‌کات،شه‌ڕ نه‌کات و نه‌رم و نیان بێت،رێز له‌ هه‌موو که‌سێک بگرێت،دان به‌ بوونی هه‌موو که‌سێک دابنێت،به‌لام قه‌یسه‌ر ویستوویه‌تی هه‌موو دنیا داگیر بکات،له‌ به‌ر ئه‌مه‌ یاسایه‌کیان ده‌رکردووه‌ که‌ خۆشه‌ویستی قه‌ده‌غه‌ بێت و هه‌ر که‌س ئاشق بێت،ئه‌کوژرێت،به‌ڵام له‌و کاته‌دا قه‌شه‌یه‌ک هه‌بووه‌ به‌ ناوی "سان ڤالانتاین"که‌ به‌ دزیه‌وه‌ هه‌موو کوڕ و کچه‌ ئاشقه‌کانی لێک ماره‌ ده‌کرد،رۆژێک پادشای رۆم به‌مه‌ ده‌زانێ و فه‌رمان ده‌دا که‌ بیگرن،به‌و جۆره‌ ڤالانتاین ده‌گیرێ و له‌و رۆژه‌دا ده‌کوژرێ و له‌ ته‌واوی جیهاندا ئه‌و رۆژه‌ به‌ رۆژی خۆشه‌ویستی دیاری ده‌کرێ.
به‌ڵام ئه‌ی کوردینه‌ باش بزانن و تێبگه‌ن و فریوی داب ونه‌ریتی ئه‌م و ئه‌و مه‌خۆن،هه‌ر که‌س شتێک بڵی،ئێمه‌ نابێ زوو بیقه‌بڵێنین،با له‌سه‌ر شته‌کانی خۆمان جه‌سوور بین و تورمزبگرین، فه‌رهه‌نگ و که‌لتووری کورد به‌و ده‌وڵه‌مه‌ندییه‌وه‌،با تۆزێک لێی بڕوانین و به‌ خۆماندا بێینه‌وه‌ و با رۆژی له‌دایک بوون یان مردن و یا پێکگه‌یشتنی مڕۆڤه‌ گه‌وره‌کانی خۆمان وه‌ک:مه‌م و زین- خه‌ج و سیامه‌ند- شیرین و فه‌رهاد- شه‌م و وه‌لی- شه‌م وشه‌مزین و...بکه‌ینه‌ به‌ردی بناغه‌ی خۆشه‌ویستی بۆ نه‌ته‌وه‌که‌مان.
له‌ کۆتاییدا ئه‌وه‌ ده‌ڵێم:خۆشه‌ویستی جۆرێکه‌ له‌ گه‌ڕانی خود به‌ دوای هاوتای رۆحدا و ساتی دۆزینه‌وه‌ی خۆشه‌ویستی،ساتی گه‌ڕانه‌وه‌ی رۆحه‌ و ئارام گرتنه‌وه‌یه‌تی له‌ له‌شدا

خۆشه‌ویستی ئه‌وینداران کوێر ده‌کات

لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی بڵاوکراوه ده‌ریده‌خات، که ئه‌وانه‌ی ئه‌ویندارن و به‌دڵ و
به‌گیان خۆشه‌ویسته‌کانیان خۆشده‌وێت، به‌هیچ شێوه‌یه‌ك هه‌ستی خۆشه‌ویستییان بۆ
که‌سانی دیکه نابێت.
ده‌روونناسانی ئه‌مه‌ریکی به‌سه‌روه‌ری "Gian Gonzaga" له زانکۆی کالیفۆرنیا له لۆس
ئه‌نجلوس داوایان له 60 که‌س کرد، ئه‌وانه‌ی ئه‌وینداربوون و په‌یوه‌ندی
خۆشه‌ویستیان له‌گه‌ڵ ڕه‌گه‌زێکی تردا هه‌بوو، به‌شداری ئه‌م لێکۆڵینه‌وه‌یه بکه‌ن.
له‌م لێکۆڵینه‌وه‌یه‌دا به‌شداربووان داوایان لێکرا به‌سه‌رنجه‌وه ته‌ماشای وێنه‌ی
که‌سێك بکه‌ن. له‌پاشان داویان لێکرا، کورته‌یه‌ك له‌سه‌ر ئه‌و مرۆڤه بنووسن و چۆن
یه‌که‌م ژووان له‌گه‌ڵیدا پێشبینی ده‌که‌ن. دواتر توێژه‌ران به‌شداربووانیان
به‌سه‌ر سێ گروپدا دابه‌شکرد.
به‌شداربووانی گروپی یه‌که‌م داوایان لێکرا چه‌ند دێڕێك له‌سه‌ر ئه‌و ساته بنووسن،
ئه‌وه‌‌ی په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ خۆشه‌ویسته‌کانیان زۆر به‌هێز بووه و هه‌روه‌ها
ئه‌و ساته‌ی هه‌ستیان به‌وه کردووه. هه‌رچی به‌شداربووانی گروپی دووه‌میشه داوایان
لێکرا باس له‌و ساته بکه‌ن، ئه‌وه‌ی پێویستییه‌کی زۆری سێکسیان له‌گه‌ڵ
هاوسه‌ره‌کانیاندا هه‌بووه و هاوکات به‌و شێوه‌یه‌ش بیریان لێکردۆ‌ته‌وه.
به‌شداربووانی گروپی سێیه‌میش وه‌ك کۆنترۆڵ ته‌رخانکران، به‌ڵام هیچ فه‌رمانێکی
نووسینه‌وه‌یان نه‌خرایه ئه‌ستۆ.
توێژه‌رانی ئه‌م لێکۆڵینه‌وه‌یه به‌شێوه‌یه‌کی ویسترا داوایان له‌به‌شداربووانی
یه‌که‌م کرد، له‌کاتی نووسینه‌وه‌ هیچ بیرێك له‌که‌سی سه‌رنجڕاکێشی وێنه‌ی بینراو
نه‌که‌نه‌وه، له‌کاتێکدا ڕێگا به به‌شداربووانی گروپی دووه‌م ده‌درا، که‌سی
سه‌رنجڕاکێشی ناو وێنه‌‌ی بینراو بهێنه‌وه یادی خۆیان و داوایان لێده‌کرا هه‌ر
ساتێك وێنه‌ی که‌سی سه‌رنجڕاکێش بێته‌وه یادیان، هێڵ به‌سه‌ر چوارگۆشه‌ی ناو لیستی
وه‌رگیراودا بهێنن.
توێژه‌ران له‌ لاپه‌ڕه‌ی 119ی به‌رگی 29ی گۆڤاری "Evolution and Human Behavior"دا
ده‌نووسن، که ئه‌نجامه‌کان چاوه‌ڕواننه‌کراو که‌وتنه به‌رده‌ست: گروپی دووه‌م سێ
جار زیاتر له گروپی یه‌که‌م چوارگۆشه‌کانی ناو لیسته‌کانیان پڕکردۆته‌وه،
له‌کاتێکدا گروپی سێیه‌م شه‌ش جار زیاتر ئه‌و چوارگۆشه‌یانه‌یان پڕکردۆته‌وه.
به‌شداربووانی گروپی یه‌که‌م سه‌رنجیان بۆ لای که‌سی ناو وێنه‌ی نیشاندراوی پێش
نووسینه‌وه‌ی تێکست ڕانه‌کێشاوه؛ به‌ڵکو تیریان زیاتر له‌سه‌ر وێنه‌کانی مێشکی
خۆیان بووه. هه‌روه‌ها ئه‌نجامه‌کانی ئه‌م لێکۆڵینه‌وه‌یه ده‌ریده‌خه‌ن، که که‌سی
سه‌رنجڕاکێش به‌به‌رده‌وام ده‌چێته مێشکی به‌شداربووانه‌وه، ئه‌گه‌ر ئه‌وان بۆ
چه‌ند ساتێك ئیرۆتیكانه ئه‌ندێشه‌یان بۆ لای ئه‌و که‌سه ڕۆیشتبێت.
له کۆتایی ئه‌نجامه‌کانی ئه‌م لێکۆڵینه‌وه‌یه‌دا توێژه‌ران ده‌گه‌نه به‌ڵگه‌ی
ئه‌وه‌ی، که له‌ڕێگای خۆشه‌ویستییه‌وه دوو مرۆڤ ده‌توانن په‌یوه‌ندییه‌کی
ڕاسته‌قینه به‌یه‌که‌وه به‌ستن. هه‌ر به‌‌هۆی خۆشه‌ویستییه‌وه مرۆڤ ده‌توانێت
تێگه‌یشتنی بۆ به‌رامبه‌ره‌که‌ی هه‌بێت و زۆر به‌شه‌یداوه بڕوانێته ساته‌کان
ده‌رکه‌وتنی که‌سی به‌رامبه‌ری و ته‌ماشاکردنی بزه‌کانی - ئه‌وه‌ش بێگوێدان به کردن
یان نه‌کردنی سێکس له‌گه‌ڵ ئه‌و که‌سه‌دا.
له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌م لێکۆڵینه‌وه‌یه‌وه ده‌کرێت مرۆڤ زیاتر تێگه‌یشتنی بۆ ئه‌و
مرۆڤانه هه‌بێت، ئه‌وانه‌ی خۆشه‌ویستیان هه‌یه و به‌دڵ و به‌گیان خۆشیان ده‌وێن و
له‌کاتی ده‌ستکه‌وتنی هه‌ل بۆ سێکس له‌گه‌ڵ که‌سێکی دیکه‌ خۆیان‌ دوور ده‌خه‌نه‌وه.
سه‌رچاوه‌ی هه‌واڵ:
Spiegel

خۆشه‌ویستی

خۆشه‌ویستی ئه‌و هه‌سته‌ ناسكه‌یه‌ كه‌ توانای ژیانی به‌ مرۆڤ به‌خشیوه‌, ئه‌و ووته‌یه‌ش ته‌واوه‌ كه‌ ئه‌ڵێ "گه‌ر خۆشه‌ویستی نه‌بێت ژیان ئه‌مرێت" هه‌روه‌ها ده‌رونناسێك له‌ باره‌ی خۆشه‌ویستی دایك بۆ منداڵ ووتویه‌تی: ((ئه‌و منداڵانه‌ی خۆشه‌ویستییان پێ نه‌درێت, ده‌مرن, ئه‌و منداڵانه‌ی له‌ ژینگه‌ی پاك وخاوێندا په‌روه‌رده‌ ده‌كرێن به‌ڵام بێ به‌شن له‌ خۆشه‌ویستی, وه‌ك ئه‌و منداڵانه‌ی تر گه‌شه‌ ناكه‌ن كه‌ كه‌متر پاك وخاوێنییان بۆ دابین كراوه‌ به‌ڵام خۆشه‌ویستیان هه‌یه‌)). به‌مه‌ش ڕوون ده‌بێته‌وه‌ كه‌ ژیان پێویستی به‌ خۆشه‌ویستی هه‌یه‌.

وه‌ په‌یامبه‌ری ئازیزمان "محمد" (صلی الله علیه‌ وسلم) ده‌فه‌رموێت: ناچنه‌ به‌هه‌شته‌وه‌ هه‌تا بڕوا نه‌هێنن, وه‌ بڕواتان ته‌واو نابێت هه‌تا یه‌كترتان خۆشنه‌وێت. وه‌ له‌ فه‌رموده‌یه‌كی تردا ده‌فه‌رموێت: "خوای گه‌وره‌ له‌ ڕۆژی دواییدا بانگ ده‌كات كوان ئه‌وانه‌ی له‌به‌ر من یه‌كیان خۆشده‌ویست, ئه‌مڕۆ ده‌یانخه‌مه‌ ژێر سێبه‌ری خۆم كه‌ جگه‌ له‌و سێبه‌ره‌ هیچ سێبه‌رێكی تر نییه‌.....". ئه‌مه‌ش بۆ كه‌سانێكی بڕوادار زۆر گرنگه‌ كه‌ خۆشه‌ویستی هۆی چونه‌ به‌هه‌شت و ڕزگار بونه‌ له‌ سزای ڕۆژی دوایی.

ئه‌وه‌ی باسكرا ته‌نها ئاماژه‌یه‌كی كورته‌ به‌ گرنگی خۆشه‌ویستی, من نامه‌وێت باس له‌ خۆشه‌ویستی بكه‌م به‌ڵكو ئاماژه‌ به‌ دوو خاڵ ئه‌ده‌م  كه‌ بوونه‌ته‌ هۆی ناشیرین كردنی ئه‌م چه‌مكه‌ بێگه‌رده‌ له‌ناو كۆمه‌ڵگاكه‌ماندا:

یه‌كه‌م: بچوك كردنه‌وه‌ی واتای خۆشه‌ویستی له‌ خۆشه‌ویستی نێوان كچ و كوڕێكدا, هه‌ركاتێك باسی خۆشه‌ویستی ده‌كرێت ته‌نها باس له‌م جۆره‌ ده‌كرێت به‌ فه‌رامۆشكردنی خۆشه‌ویستی " خوا , سروشت , منداڵ , خێزان , هاوڕێ ......"

دووه‌م: ئه‌و په‌یوه‌ندیه‌ سۆزدارییانه‌ی له‌ نێوان كچ و كوڕ دا هه‌یه‌ ناوی لێنراوه‌ خۆشه‌ویستی ............... ئه‌وه‌ چ خۆشه‌ویستییه‌كه‌ كیژێكی (11) ساڵ له‌گه‌ڵ كوڕێكدا ده‌یبه‌ستێت ؟؟!! په‌یوه‌ندی نێوان كچ و كوڕ له‌م ته‌مه‌نه‌دا زۆر باوه‌ و له‌ خوێندنگه‌ سه‌ره‌تایییه‌كاندا نمونه‌ به‌رچاو  ده‌كه‌وێت, مرۆڤ له‌و ته‌مه‌نه‌دا له‌ زۆر شت تێناگات چ جای ئه‌وه‌ی له‌ خۆشه‌ویستی تێبكات , یان ئه‌و په‌یوه‌ندیه‌ نادروسته‌ی له‌ نێوان دوو گه‌نجدا ده‌بینرێت كه‌ مه‌به‌ست لێی تێركردنی  ئاره‌زوه‌كانه‌  نه‌ك خۆشه‌ویستی بێت له‌پێناوی به‌خته‌وه‌ریدا . 

ئه‌مه‌ چ خۆشه‌ویستییه‌كه‌  كه‌ ژیان ده‌كوژێت و مرۆڤ نامۆ ده‌كات , تاكی بێ ئامانج  له‌ كۆمه‌ڵگادا دروست ده‌كات , ئه‌مه‌ خۆشه‌ویستی نییه‌ به‌ڵكو جوانكردنی كارێكی دزێوه‌ .

پێویسته‌ جیاوازی بكرێت له‌ نێوان خۆشه‌ویستی و هه‌واو ئاره‌زودا , هه‌واو ئاره‌زو ((حه‌ز)) به‌ئه‌نجامدانی ته‌واوده‌بێت و كۆتایی دێت , به‌ڵام  مرۆڤ هه‌رگیز له‌ خۆشه‌ویستی ڕاسته‌قینه‌ تێرنابێت و هه‌تا له‌گه‌ل خۆشه‌ویسته‌كه‌یدابێت  خۆشه‌ویستی بۆی زیاد ده‌كات "مرۆڤی عاشق* به‌رده‌وام له‌گه‌ڵ مه‌عشوقه‌كه‌یدا ده‌ژی" مه‌حویش ئه‌ڵی :

ئه‌ی مه‌حه‌ببه‌ت ! ئاگرێكی هێنده‌ خۆش و دڵنشین

ئه‌و كه‌سه‌ی سوتوته‌ هه‌ر ئه‌و هه‌وڵ ئه‌دا بۆ سوبه‌سوت

*ته‌نها لێره‌ دا وشه‌ی عاشق به‌كار ده‌هێنم چونكه‌  ئه‌م وشه‌یه‌ زیاتر  بۆ  خۆشه‌ویستی نێوان دوو ڕه‌گه‌زی جیاواز به‌كاردێت

خوازبێنی کچێک لە کوڕێک لەسەر ئینتەرنێت

پێت خۆشه‌ بمخوازی؟
کچێک به‌ ناوی "رێبێکا" له‌ سه‌ر ماڵپه‌ڕی " Family.se" داوای له‌ کوڕێک کردووه‌ که‌ بیخوازێ.
_ ئه‌و کچه‌ ته‌مه‌نی 21 ساڵه‌ و خه‌ڵکی‌ "تریله‌بۆری" مه‌ڵبه‌ندی "سکۆنه‌" یه‌ که‌ بۆ خۆی ده‌ڵێ: "ئه‌و زۆر که‌سێکی زۆر باشه‌ هه‌ر بۆیه‌ پێم خۆشه‌ مێردی پێ بکه‌م."
کاتژمێر 13.07 ی ئیمڕۆ ئه‌م په‌یامه‌ له‌ سه‌ر ماڵپه‌ڕی بنه‌ماڵه‌یی " Family.se" بڵاو کرایه‌وه‌:
"من تۆم له‌ هه‌موو شتێک زیاتر خۆش ده‌وێ، ناسکۆڵه‌. تۆ له‌ هه‌موو شتێک باشتری، پێش ئه‌وه‌ی پێکه‌وه‌ ئاشنا بین، حاڵم باش نه‌بوو، به‌ڵام تۆ منت باش کرده‌وه‌، تۆ مرۆڤێکی بێ وێنه‌ی. "
ئه‌م داخوازییه‌ بۆ کوڕه‌ دۆسته‌که‌ی "رێبێکا" واته‌ "نیکلاس لوندبه‌ری" ته‌مه‌ن 28 ساڵه‌ دانراوه‌.
ئه‌و کچه‌ له‌م پێوه‌ندییه‌دا ده‌ڵێ: "من پێم وابێ ئه‌و تاکوو ئێستا په‌یامه‌که‌ی نه‌دیوه‌‌، هیوادارم به‌ خوێندنه‌وه‌ی په‌یامه‌که‌، پێی وابێ که‌ من زۆر ناسکۆڵه‌م. ئه‌و مرۆڤێکی باشه‌ هه‌ر بۆیه‌ من ده‌مهه‌وێ پاشماوه‌ی ژیانمی له‌گه‌ڵ به‌رمه‌سه‌ر."
ـ پێت وابێ وه‌ڵامی ئه‌و چی ده‌بێ؟
ـ من پێم وابێ وه‌ڵامی به‌ڵێ ده‌داته‌وه‌. کاتێک پێکه‌وه‌ بۆ پشوویه‌کی خۆشه‌ویستی چووبووین بۆ "کوپنهاگن" ئه‌م هه‌سته‌م زتاتر بۆ ده‌رکه‌وت.

 

 

                                                                               سه‌رچاوه‌: به‌سته‌ر

بێوران

        بێوران سه رسه بز و دڵ چه سبه                مه ڵبه ندی لاۆانی ئازاۆ زرینگه‌

        کچانی جۆان و شۆخ و شنگن                    به راستی حۆری سه رئه رزن

        بێوران به هه شتی کوردستانه                  پر له باغ و بێستانه

       ‌ئاوی سه ر چاوه که‌ ی که له ته زێنه            سارد و گه ش و عه قل ره وێنه

      گرتوته پشتی بێوران ئه ی کاسه شکێن       بۆیه لاوانی له شه ڕ داناشکێن

      جه ماڵدین نیشانه ی مه ڕ داری یه              جێگای سه یران و دڵدارییه

      چۆمی سێ چۆمان پڕ ئاو و خرۆ شانه          نیشانه ی ئاوه دانییه و بێ هاوشانه

      کاولان و قه ڵات و دووکانان شار بوون            به ڵام به نه‌ خۆشی قڕ بوون

 

 

دایه گیان بگری ...................

دایه  گیان  بگری  له سه ر  خاکم  که وا  شینم  ده وی

زور  بگریه  دایه  گیان  فرمیسکی  خوینینم  ده وی

من  گولی سه د  ئارزووی  ژینم  له خاکا خه و تووه 

خاکی مه یدانی خه بات  ره نگینی  خوینی من بووه

دامه نیشه  دایه  گیان  بو  هاتنی  من  چاوه ری

دلنیا به ‌‌‌ِ به سیه تی ِ بو  دنگی  درگا  مه گره  گوی

دایه گیان سویندم به فرمیسکی  گه ش و  ئیشی  دلت

دایه گیان سویندم  به  جه و رو  مه ینه تی  بی حاسلت 

من ده میکه جه رگی سوتاندووم  هه ناسه ی  سه ردی  گه ل 

دلپری کردووم خه می  ده سکورتی  و  ره نگ  زردی  گه ل

من کوری  کوردم  شه هیدی  ریی  خه باتم  دایه  گیان

کوتری  خوینین  په ری  باخی  ولاتم  دایه  گیان

هه ر  وه کوو  بیگانه یی  دلپر  له  ناکامی  و  گری

له م  هه موو  ده سته  نه بوو  ده ستی ِ که  بی و  ده ستم  گری

من  له شاری خوم  غه ریب  و  بو  هه موو  بیگانه  خوم

کوتری  کوژراوی  ریگای  لانه  خوم  ِ بی لانه  خوم

دایه  گیان  بگری  له سه ر  خاکم  که وا  شینم  ده وی

زور  بگریه  دایه  گیان  فرمیسکی  خوینینم  ده وی

دایه  گیان  ئه و  کیژه  وا  ئه تویس  به  بووکی  تو  ببیت

خوت  بده  پیشانی  جاری  با  به  بووکی  تو  ببیت

تا کوو  بتبینی  که  ره شپوشی  له  سه ر  تا  پاته وه

به لکوو  بروا  دلنیا  بی و   من  له بیره و  باته وه

دایه  گیان  بگری  له سه ر  خاکم  که وا  شینم  ده وی

زور  بگری  دایه  گیان  فرمیسکی  خوینینم  ده وی

                                                        «شیعری ماموستا شه ریف»

چه ند و ێنه ی تازه له به هاری « بێوران » ...

    

               

               

               

               

دیاری قره‌داغی

بمبه‌خشه‌ گه‌ر ئێواره‌یه‌ک
چرای دڵم له‌سه‌ر دڵی تۆ داگیرسان
سنه‌وبه‌ری ئه‌م حه‌سره‌ته‌م
له‌پایزی دێڕه‌ عومری تۆدا وه‌ران
دایه‌ سه‌فه‌ر، سه‌فه‌ر سه‌فه‌ر
سه‌فه‌ر، له‌گه‌ڵ ئه‌و شیعرانه‌ی
له‌گه‌ڵای پرته‌قاڵ ئه‌چن
زستانان نایان وه‌رێنێ
دایه‌ سه‌فه‌ر، سه‌فه‌ر سه‌فه‌ر
سه‌فه‌ر ، له‌گه‌ڵ ئه‌و کانیانه‌ی
له‌ دڵی ته‌ڕی عه‌شق ئه‌چن
هاوینان نایان سوتێنێ
دایه‌ سه‌فه‌ر
به‌ خورپه‌وه‌ وه‌کو خورپه‌ی
ئه‌و مه‌لانه‌ی له‌ناو قه‌فه‌سدا به‌ند ده‌کرێن
به‌ ترسه‌وه‌ وه‌کو ترسی ئه‌و گوڵانه‌ی
له سه‌ر‌ لاڕێکاندا ده‌ڕوێن
من وئه‌م خه‌مه‌ شیرینه‌
سێویکین و چه‌قۆی ڕۆژگار له‌تی کردوین
من و باڵی ئه‌م گۆرانییه‌ نه‌وره‌سێکین
ڕاوچییه‌کان فێری به‌رزه‌فڕی کردوین
دایه‌ سه‌فه‌ر ،سه‌فه‌ر سه‌فه‌ر
به‌ خورپه‌وه‌ وه‌کو خورپه‌ی
ئه‌و مه‌لانه‌ی له‌ناو قه‌فه‌سدا به‌ند ده‌کرێن
دایه‌ سه‌فه‌ر ،سه‌فه‌ر سه‌فه‌ر
به‌ ترسه‌وه‌ وه‌کو ترسی ئه‌و گوڵانه‌ی
له سه‌ر‌ لاڕێکاندا ده‌ڕوێن
دایه‌ سه‌فه‌ر... دایه‌ سه‌فه‌ر

گوندی بیورانی خواره

تحقیقات انجام شده توسط رحمت فروغی

موقعیت جغرافیایی

ابتدا لازم است مختصر توضیعی درمورد موقعیت جغرافیایی ومسائل کلی روستای بیوران داده شده است وسپس به موضوع اصلی پرداخت ،روستای بیوران پایین در6کیلومتری غرب شهرستان سردشت ازتوابع آذربایجان غربی واقع است،قریب 12کیلومتر با مرز کشور همسایه ؛عراق فاصله دارد.این روستا از سه طرف درمیان کوه ها وتپه های محصورات گوی اینک هروزگاری بهترپناهگاه برای حفظ ساکنان این قریه از افت سرما یغمای قبایل بوده است (کاسه شکین)کوی است استواردر جنوب روستا وتپه ها (گردی رزی )و(کوشوکه)به ترتیب در غرب وشرقاین روستا مانند دو نگهبان بیدارجاوید ایستاده اند ودرجانب شمال روستا رودخانه ای جاری است که آب بخشی از زمین های مزروعی ازآن تامین می شود.

درمورد تشکیل ان روستا اطلاعات دقیقی دردسترس نیست،اما وجود دوقبرستان پرقبور (کاولان)و(بری قه بران)وهمچنین تپه ای استراژیک (قه لات)که همان(قلعه فارسی)است .از وجودآبادی پر جمعیتی درچند سال قبل خبر می دهد ذکراین نکته ضروری است ،تمامی قبورموجودبه شیوه ای اسلامی ورو قبله هستند واین گویای این است که قبورمربوط به تاریخ بعداز اسلامند.

سالمندان منطقه می گویند محل اصلی روستا درگذشته (چیپه مو)بوده است که جهت شرق؛حود یک کیلومتر با محل فعلی روستا فاصله دارد البته درآن موقع روستا11خانواربوده است قبور قبرستان کاولان (واقع درزمین های مزروعی کنونی بیوران)مربوط به قبیله میر حسن است که هر سال در فصول بهار وتابستان از طرف کرکوک( یکی از شهرهای عراق است)به دکانان که سرچشمه ای (رسوه شت)درآن واقع است می آمدند ودر زیرسایه درختان وروی تپه (قلات)سکوهای می ساختند که به آن ها دکان می گفتند وبعد ها این حوالی دکانان نام گرفت.

قبیله میر حسن تاچندین سال به این ییلاق وقشلاق ادامه دادند وسرانجام در ای منطقه ماندگار شدند 15خانواربیوران (چیپه مو)نیز به علت جنگ باقبایل روستای کانی رش سبب شد که گرایش بیشتری به قبیله میر حسن پیدا کنند سرانجام با قتل یک نفر از کانی رش هابیشتر زمین های خودرابه عنوان خون بها دادندواز آن جمله (سرچشمه گاله)که اکنون کمبود آب سردشت ازآن جبران می شود،جزوی ازآن خون بها بود ،این امر سبب شد پیش ازپیش 15خانوار بیورانی به قبیله میر حسن نزدیک شده وباآن هارابطه وپیوند نسبی پیدا کنند تا سرانجام همه باهم ترکیب وهمهرا یک جاقبیله (مرسنه)بخوانندکلمه مرسنه مخفف (میر حسن )است چرا که در زبان کوردی میر را(م)وحسن را(سن)نیز می گفتند از جمله کاکه سن ،جناب میر حسن 2برادر داشته است به نام های میر شیخ حیدر ومیر سلیمان که هر کدام به طور جداگانه آبادی های را به وجودآوردند.در مورد وجهه تسمیه (بیوران)نیز نظرات مختلفی وجود داشته واز (ماموستا هژار درهه مبانه بورینا)اشاره بر این داردکه بیوران از بوران معنی باد وباران گرفته شده است وعده ای معتقدند که درخت های به زیادی وجود داشته واز (به وه ران)به معنی ریزش میوه (به) از درخت آمده است وتعدادی می گویند ازکلمه (بیور)یعنی (تبر) گفته شده است البته با توجه به وضعیت آب وهوا بوران هژار مناسب ترین است. ازآن جاکه فرهنگ وآداب ورسوم رابطه ای تنگاتنگی با ساختار اجتماعی واقتصادی دارد لازم می دانم دراین رابطه نیز مختصراً توضیعاتی داشته باشد از نظر بافت اجتماعی روستا بیوران ازطوایف متعددی چون گاله- محمودی حمه داغا(محموده)-مام برایمه- صوفی هوزه-دروش برایمه – قادرآغای- سمایل آغای – سلیمان آغای – شینه – فقه شیخی –مام آغای تشکیل شده است وقبیله بزرگتری به نام مرسنه در عراق وبتوش نیز وجود دارند تمامی طوایف روستایک پارچه ومتعد بوده در طول تاریخشان متفرق نشده اندو همواره با همکاری وهمیاری داشته اند مکرراًخوشاوندی نسبی را با خویشاوندی ها ی با سببی مستحکمتر کرده اند.

جمعیت روستا:240خانوارمقیم روستای بیوران سفلی هستند جمعیت روستا1310نفر است از این جمعیت 30نفربه زیارت خانه خدا رفته اند در طول تاریخ ساکنان روستای مهاجرت های فراوانی داشته اند اما کمترمهاجر پزبوده اند فقط دومرد غریبه(ابوبکر محمد پور)مهابادی(رسول محمد پور )عراقی با دو تن از دختر های روستاازدواج نموده ودر روستا ماندگار شده اندو سرانجام با طوایف همسرشان عجین شده اند ،عده ای از بیورانی هادر طی مهاجرت به عراق آن جا ماندگار شده وحالا دارای شناسنامه عراقی هستندوهنوزهم دربیوران عمو وعموزاده دارنددر اویل انقلاب نیز50خانواری دوباره به عراق مهاجرت نموده اندو قریب 50خانوارنیز به کشورهی اروپای مهاجرت کرده اند80خانوار نیز به شهرستان سردشت مهاجرت داشته اند با این همه هنوزروستادارای240خانوار است فرهنگ وآداب ورسوم ساکنان روستای بیوران تاقبل از سال1368به صورت آهسته وباشکلی نامحسوس در حال تغیر بوده اما بعداز این تاریخ یک دگرگونی جهتی رخ داد.علت تغیر نامحسوس آداب ورسومساکنان روستادرگذشته نوعمعشیت آنان بودچراکه درادوار گذشته به علت مشغولیت 90%از روستایان به کشاورزی ودام پروری ویا چیدن کتیرادرکوهستان هادر فصل بهاروتابستان وپاییزروستا خالی از سکنه می شد،دامپروران به کوهستان جمال الدین (محل قشلاق بیورانی ها)کوچمی کردند وکشاورزان همواره فرزندان خود روی زمین هامزروعشانشبانه روززیر کپروکوخ هامی ماندند.وکارگران کتیرا نیزدل به گون های کوه می دادند واین مسائل سبب می شدبیورانی ها فقط سه ماه زمستان عملاًدرروستابمانند مسلم است دربسط وتوسعه وتکمیل ،توجه چندانی به روستا نمی شود ،در دوره های گذشته تا چندی پیش برای ساختن یک خانه بیشتر از سنگ وگل استفاده می شد همین امر سبب شد که کشاورزان به کاشت درخت سفیداربپردازدوتعدادی به سنگ تراشی بپردازداما در این اواخربا ازدیاد جمعیت وتوسعه روستاوارتبط آسانترباشهر،در این سوی رودخانه یعنی کناره جاده اسفالته سردشت- بیوران چندین ساختمان (80)با مصالعی چون آجروسیمان وآهن بنا شده اند ودر داخل روستانیزمردم به تصویرساختمان ها پرداخته وآن هارا بهتروبهداشتی ترکرده اند.درروستاچندین ساختمان به صورت بامی وواحد با هم متصلند وبه شیوه ای با یک غلتک چندین ساختمان را غلتک کوب می کنند هرچند که تازگی هابیشتربام هاایزو بام شده اندو خانه هاروبه شرق بنا نهاده شده اندوباد طلوع آفتاب گرم وروشن می شونددروسط روستا مسجد حضرت محمد (ص)که 88ال ازبنای آن می گذرد یعنی سال 1298ش.م تاسیس شده است ودرسال1371تعمیرگشت که مسجد تعمیرشده کنونی مجلل وزیباست ولی فاقد بخش زنانه می باشد روستا دارای دو حوض دستشوی جداگانه زنانه ومردانه می باشد که چسپیده به مسجد فاضلاب وحوض ودستشوی به صورت غیر بهداشتی وبدونه پوشیدگی ازجوارتعدادی از خانه های مسکونی می گذرند وبه رود خانه می ریزد درگذشته تمام ساکنان روستا از این عوض ودست شوی استفاده می کردندوزنان روستا تمام آب شرب وشستشووگاو وگوسفند خود را با ظرف های به خانه عمل می کردند صبع گاهان در همین عوض دست وصورت خود رامی شستندامابا لوله کشی آب بهداشتی به خانه هادرمورخ 1374ساخ وسازحمام ودستشوی خانگی تقریباًاستفاده ازعوض ودست شوی عمومی کم شده است تا50سال پیش کمترروستا با سوادوخواندن ونوشتن داشتندانگشت شمار بودندوفقط می توان ملاعزیز- ملابرایم- وحاجی خضرسلیمان پوررانام بردکه تحصیلات آنان نیزحجره ای بوده است اما حاجی خضر کوردی وفارسی بهتر بلد بودوهنوز نیز اشعاری به زبان کوردی از اوباقی است.ولی امروزه روستابیوران تعداد300نفردرسطع دیپلم وبالاتر از دیپلم دارداز تعدادمذکر40نفرخانم می باشد که ققط15نفر مقیم بیورانند 35نفردیگر نیز کارمند دارند اما فقط 10نفر مقیم بیوران هستند واولین نفری که موفق به اخذ مدارک لینسا نس شد جناب آقای عبدالله عزیزی بودند که معمولاًبیورانی هاایشان رابرای فرزندخود به عنوان الگوی زنده مثالمی زدند ،از اومی گفتندوزحمت های دوران تحصیلیش وبلا خره ازموفقیت برگردیم به گذشته بیوران آن زمان هاساختمان ها یک نواخت ویک طبقه بودند که در داخل روستا به وسیله تیغ های چپری منقسم می شدندومعمولاًاتاق تاریک راهرو مانندانتهای ساختمان ویژه حیوانات بود (درواقع حیوان وطیوروانسان زیر یک سقف زندگی می کردند )وخانه به وسیله هیزم گرو می شد بعدها ساختمان ها ،یواشدوطبقه شدند ،طبقه طبقه زیرین ویژه حیوانات وطبقه بالا اهل خانه شددرحال حاضربیشتر اهالی دامپروری وپرورش طیور رارها کرده اگر چه اکثرخانواده ها یکی دوراَس گاوه شیر ده راجهت تهیه فراورده هالبنی نگهداری می کنند ولی اغلب محل نگهداری آن ها با خانه های مسکونی فاصله دارد البته بااتمام جنگ تحمیلی وپاک سازی مراتع ازمین دراین اواخر مجدًد دامپروری روستا رو به گسترش است وطیور ها بادوراز خانه های مسکونی می سازند .

درگذشته پوشیدن جوراب های ساق بلند(زنگال)وجلیقه پشمی (قول بال)دستار(جه مه دانه)وشال کمر(پشتند)ازآداب ورسوم مردانه روستا بود زنان نیزبالاپوش(کولوانه)وکلاه آراسته به زیو(کوچکه)وپارچه شیر دوشی – کاشت وبرداشت محصول- پارچه بافی- گلیم بافی – پرورش دام وطیور- چیدن کتیرا – کارهای خانگی- پختن نان – بچه داری و.....پرداختندوهنوزهم زنان ودختران در فصل بهار برای چیدن کتیرا،کنگروریواس ومندوک دسته جمعی به کوستان می

روند.آنجا طبیعت را روحاًحس می کنند وآزادی را می مکندوعشق به میهن رامی آموزند،ضمن اینکه باآین عمل بخشی ازمخارج زندگی راتامین می کنند.

آن زمان هاصنعت رنگرزی وصابون سازی سنتی رایج بود چربی دام گوسفند را(دوگ) همراه با تیزاب (آب آغشته به خاکستر تنور)می جوشاند وبعداًدرآب سرد می ریختند وصابون درست می شدویا (اسپون)که نوع گیاه کوستانی است در زیر نورآفتاب خشک می کردند وبعداًدرهاوان سنگر ویا( سندول) می کوبیدند تاپودرگرددآن وقت به عنوان پودر رختشویی ازآن استفاده می شد.

در گذشته بیماری های پوستی فراوان رایج بوده است چون سطح بهداشت بسیار پایین بودروستافاد هر گونه امکانات رفاهی بوداگرچه درسال1300شمسی جاده ای سردشت قلع دزه (عراق)که از روستای بیوران می گذرد به وسیله بیل وکلنگ زده شدولی به علت فقر مردم بدی راه ارتباط باشهر هم چنان مشکل بودواکثراًباپای پیاده ویااستفاده ازالاغ صورت می گرفت سرانجام درسال 1348یک دستگاه مینی بوس توسط دونفرسردشتی (قادرمصطفی روزه- سید هدایت )درخط بیوران شروع به کار نمودند 4سال بعد درسال 52شمسی یک نفراز روستای (ابراهیم فروغی)یک دستگاه مینی بوس راخریداری نمودوشروع به کار کرداین امر برای اهالی روستابه منزله ی اختراع ماشین بخاری بودچراکه عده ای توجه هشان به ماشین آلات معطوف شدارتباط باشهر بیشتروبیشترشد بعد هاتوسط هیمن شخص خرمن کوبی وماشین دراونیزخریداری شد که این هاهمه ابزار آلات جدید بودند وتحول اساسی ربا در روستا به وجودآوردندبه طوری که درحال حاضراهلی روستاداری 120دستگاه ماشین بارکش ومسافربری هستند،با این همه هنوز هم نقش ابزارآلات سنتی والاغ باری پیدا است به طور کلی روستا حالا درمرحله ای اصطکاک ازاندیشه های جدید بااسطوره های سنتی است قطعه زمینی صدای تراکتوربرمی خیزد دراواگرهیاهوی دهقان ،اسب پابه پای ماشین می دود ،این درخت ازاره موتوری می نالدوآن یکی ازاره دستی .

برخی معتقدند که کار باتراکتوربازدهی بیشتردارد وعده ای باوردارند که شخم زدن با گاومایه برکت است میزان محصول رابیشترمی کندبه هرحال همکاری وهمیاری یکدیگررامی شناختند مثلاًچندین نفرمزرعه ای رادرومی کردند ویاساختمان رابنا می نمودند واین تعاونی بود که دارد ازبین می رود اما درمراسمات حادثه های ناگوار همکاری وهمیاری بیشتر داند درمراسمات عروسی ویا مجلس ترحیم وتدفین تمامی اهالی روستا شرکت دارند وهرخانواده درمنزل خود غذا راآماده می کندوآن را برای پذیرای از مهمان هابه مسجد می برند این امر سبب می شود که خانواده دامد یا صاحب عزاناراحتی وفشارچندانی رااحساس نکنند دردوره های گذشته ازدواج ها بیشتر دوران گروهی بود وبیوران بیشتر بایکدیگرازدواج می کردند کمتر دخترهارابه غیرازاهالی روستا می دادند اما حالا کم کم ازدواج های برون قبیله ای نیز صورت می گرد اگر چه هنوز به طور کامل متداول نشده است درمراسم عروسی یک بیورانی تمامی بیورانی های مقیم روستا دعوت شده محسوب می شود وعرفاًباید حضور داشته باشند محمولاًجوانان روستا تابع تصمیم ریش سفیدان ومعتمدین وشورای روستا می باشند واکثر ریش سفید وشوراها نیزطی نشست های درورود مسائل ،نظرات پیشنهادات عموم راجویا می شوند.چنان که قبلاً ذکر شد تا قبل از سال 1368 شمسی روستا فاقد امکانات رفاهی آنچنانی بود اما دراین سال با برق رسانی به روستا سراعازی برای تحول فرهنگ وآداب ساکنان شد،تلویزیون های خریداری شد این امر سبب شد که جوان های که قبلاًبه بازی های محلی چون (پیشکلان – جورابین – تیله بازی – هه لوکین وشب نشینی و....می پرداختند)بیشتر به پای تلویزیون بینشینند ومسلماًدرفکراندیشه اهالی نیزتعولاتی به وجودآوردپس ازسال 68روستا به عنوان مرکزدهستان بریاجی به مرکزیت 83روستا انتخاب گردید بعداًبه تدریج شرکت نفت دایر شد خانه بهداشت احداث گردیدوجاده سردشت بیوران آسفالت گردید – شرکت تعاونی تاسیس شد- روستا لوله کشی گردید – یک مدرسه ابتدای ساخته شددرمانگاهی باساختمان نسبتاًبزرگ ودارای 12اتاق ویک آزمایش گاه بنا شد- والان هم یک مدرسه شبانه روزی دایر شده است – یک سالن چند منظوره احداث گردید مخابرات روستا ساختمان آن ساخته شد وشوع به کارنمود- ودر سال1382شمسی روستا دارای تلفن خانگی شدونانوای تمام اتوماتیک ماشینی راه اندازی شد.با این همه بسیاری ازخانواده ها نان هفتگی خودرا بامساعدت زنان همسایه به طنور می پزند وحالا هم قریب 15تنور خانگی درروستا وجود دارد هرچند خانوارازیک تنوراستفاده می کنند ودرتابستان سال 1383روستادارای دهیاری شد وکارهی دردست اجرای دهیاری عبارتند از سدحفاظتی به صورت کابیونی به طول103مترساختمان دهیار در دست احداث جدول گذاری به طول100متر وطرح های آینده تعویض پل ارتباطی روستا احداث خیابان به داخل روستا وجدول گذاری دست دوم جاده وبلواردرخیابان اصلی که درسال 1386دست به کارخواهند شدامروزه در روستا دوباب آرایشگاه مردانه ودوآرایشگاه زنانه 10مغازه خورده فروشی ودو مغازه آهنگری ویک مغازه تعویض کپسول گازویک مغازه حلبی سازی وجود دارد که هرسال به تعدادآن هااضافه می شود بااینکه بیوران از رفاه نسبی برخوردار است وا زنظر منظره وچشم اندازی طبیعتی درسطع اعلی است ودل هررهگزری را می رباید ومحل تفریح وتفرج شهرنشینان شدوباز هم هنوزافرادی وجود دارند که به سنت ها سخت پایه بندند که به صورت یک خانواده گسترده زندگی می کنند مرد حرف اول خاواده رامی زند وهنوزبه شیوه گذشته با مشکلات برخود می نمایند وتقریباًمعتقدندکه زورولشکرکشی راه حل مشکلات است .فراموش نشود که قریب 60سال بیورانی ها والی شهر سردشت بودند واز سردشت واج وخراج می گرفتند وبه روستاهای اطراف حمله ورمی شدند درجریان قیام (امرحمه سور)ساکن قلعه رش ،بیورانی ها جانب دولت پهلوی راگرفتند وباامر حمه سور جنگیدند ولی دراین میان تعدادی ازبیورانی ها بافرار به کشور عراق وتهیه تفنگ مداوم باژاندارم حکومت پهلوی جنگیدند درجنگ باامرحمه سورسرهنگ سید علی خان ازفرمنده هان حکومت کشته شد درگورستان (بری قبران)به خاک سپرده شد که برروی گورآن تاریخ 1318حک شده است بنابه نوشته حسن قزلجی درکتاب (پیکه نینی گدا)مرگ (سید علی خان)مهابادی هارابی نهایت خوشحال کرده است به طورکلی فرهنگ وآداب ورسوم اهالی بیوران سیر صعودی دارد وهمکاری وهمیاری اهالی تحسین برانگیزاست وترقی روستا از اهداف هربیورانی می باشد درواقع (بیوران )یک خانواده بزرگ است ونمادی است که همه بیورانی هابه پای آن جان می دهند

... شێعر و پەخشان

هه میشه شیوه نه شه وچه ره ی شه وانم

هیچ شه و نه بو گوڵێک ببێ به میوانم

شه می ژینم شه و چۆره چۆر به خۆرایی

خۆشه ویستی چۆن تێک ناچێ له ژێر په رده ی

بێ وه فایی .

له نوسینی : هه ژار ره سوڵی

چه ند روژیکه....

 

چه ند روژیکه

                          کوله گریانیکی خه ستم هه ل گرتووه

                                                                        هیچ دلپریک

چه ند مانگیکه

                                ده روونم  پر له ئاوازه و

                                                                       هیچ بیسه ریک

چه ند سالیکه

                               دیوانم پری  شیعره و

                                                                      هیچ خوینه ریک

نادوزمه وه

 که فرمیسک وئاوازو شیعرم جی بیلم    

هه لبه ست له لایان خوا لی خوش بوو مارف ئاغایی